bahan
ajar
Mata
Pelajaran : Bahasa
Sunda
Kelas/Semester : 7/1
Materi
Pokok :
Memahami dan mengidentifikasi kaidah, bentuk,
struktur teks, dan aspek kebahasaan paguneman
Alokasi
Waktu :
8 JP (4 x pertemuan)
A. Tujuan Pembelajaran
Setelah proses proses belajar materi paguneman selesai peserta didik
dapat:
|
No.
|
Tujuan Pembelajaran
|
|
1
|
Pertemuan kesatu:
Peserta
didik dapat:
3.1.1
Menjelaskan fungsi sosial paguneman
(teks paguneman) dengan baik dan benar
|
|
2
|
3.1.2
Menjelaskan struktur teks paguneman dengan
baik dan benar
|
|
3
|
Pertemuan kedua:
3.1.3
Melengkapi kalimat dalam teks paguneman sesuai dengan kaidah UUBS
dengan benar
|
|
4
|
3.1.4
Menentukan tanda baca
dalam teks paguneman dengan benar
|
|
5
|
Pertemuan ketiga:
4.1.1 Menentukan
tema teks paguneman dengan baik dan
benar
|
|
6
|
4.1.2 Menyusun teks paguneman
dengan baik dan benar
|
|
7
|
Pertemuan keempat:
4.1.3
Mendemonstrasikan teks paguneman
yang disusunnya dengan santun
|
B. Téks Paguneman
PAGUNEMAN YAYAN JEUNG ADANG
|
Yayan
|
:
|
“Punten!”
|
|
Adang
|
:
|
“Mangga! Éh, geuning Yayan. Mangga ka lebet, Yan!”
|
|
Yayan
|
:
|
“Hatur nuhun, da moal lami ieu téh.”
|
|
Adang
|
:
|
“Aya naon Yan?”
|
|
Yayan
|
:
|
“Nu mawi, abdi téh dijurungan ku pun bapa, engké wengi Pa Sukmana
dilulungsur linggih di rorompok, ba’da Isa”
|
|
Adang
|
:
|
“Aya acara naon kitu, Yan?”
|
|
Yayan
|
:
|
“Badé sukuran sakantenan wawanohan abdi sakulawargi sareng urang deui.”
|
|
Adang
|
:
|
“Oh, muhun, ké didugikeun ka pun bapa. Kaleresan pun bapana teu acan
sumping ti kantor, biasana sonten.”
|
|
Yayan
|
:
|
“Muhun, hatur nuhun sateuacanna
ogé. Abdi badé permios, seueur
kénéh bujeungen.”
|
|
Adang
|
:
|
“Ké, Yan, ulah
rurusuhan. Cai-cai heula atuh.”
|
|
Yayan
|
:
|
“Nuhun Dang, cekap ieu
gé.sakantenan wé atuh Adang, engké wengi diantosan di rorompok, méh abdi aya
batur.”
|
|
Adang
|
:
|
“Insya Alloh Yan, boa
engké sonten gé abdi ka bumi Yayan, nya ngabantos-bantos naon waé atuh.”
|
|
Yayan
|
:
|
“Diantos pisan. Nuhun,
Dang. Mangga atuh.”
|
|
Adang
|
:
|
“Mangga.”
|
A.
Mikawanoh Fungsi jeung Struktur Téks Paguneman
Paguneman téh obrolan silih témpas antara dua orang atawa leuwih.
Paguneman, ngobrol atawa ngawangkong téh mangrupa hal anu mindeng dilakukeun ku
urang dina kahirupan sapopoé. Ngawangkongna mah bisa jeung saha baé. Kitu deui
ngeunaan jejerna, bisa ngeunaan naon baé. Dina karya sastra atawa drama,
paguneman téh disebutna dialog.
Ari basa nu digunakeunana gumantung kana suasana jeung batur anu
nyarita. Upama urang ngobrol jeung babaturan atawa jalma anu geus loma dina
suasana anu loma (akrab) atawa teu resmi, biasana basa anu digunakeunana ogé
basa loma. Tangtuna baé bakal béda upama urang nyarita jeung jalma anyar
pinanggih, jalma nu pantes dipihormat, saluhureun, atawa dina suasana anu
resmi. Biasana ragam basa anu dipakéna ogé ragam basa hormat (lemes).
Sanajan kitu, dina suasana anu loma (akrab) atawa suasana resmi, ayah al
anu sarua kudu diperhatikeun ku urang dina mangsa keur lumangsungna pagunemnan
di antarana:
1.
Ngaregepkeun nu
keur nyarita kudu daria.
2.
Henteu motong
kalimah atawa ngaganggu omongan batur, iwal dina kaayaan anu perlu pisan.
3.
Nyarita kudu
daria, sorana béntés, tétéla, wajar, henteu aya kesan saperti cowong.
4.
Nyarita kudu
antaré, henteu gancang teuing henteu ngayayay.
5.
Naon anu
dicaritakeun ku urang, henteu méngpar tina jejer anu keur digunemkeun.
6.
Nyarita
ngagunakeun lentong anu merenah.
7.
Nyarita dibarung
ku rengkuh anu merenah sarta pasemon anu marahmay.
Dina
paguneman téh aya hal-hal penting anu gedé mangpaatna pikeun kahirupan urang,
pikeun komunikasi dina kahirupan sapopoé, pikeun silihhargaan dina campur gaul
jeung lingkungan sosial di sabudeureun urang.
Lamun diimeutan deui obrolan urang
sapopoé, hég dirékam tuluy dituliskeun deui éta obrolan téh, urang bakal
manggihan struktur anu maneuh dina galur obrolan téa. Kumaha mimitina, naon
eusi obrolan jeung kumaha tungtungna atawa kumaha tamatna ngobrol téh. Kitu
deui dina téks paguneman di luhur. Jadi, struktur téks paguneman téh kabagi
jadi tilu bagian, bubuka, eusi, kacindekan (panutup).
B.
Tatakrama Basa Sunda
Hidep geus maca, nyusun sarta molahkeun paguneman. Ari basa anu dipakéna
nya éta ragam basa loma jeung hormat. Babagian ragam basa anu ngawengku ragam
basa loma jeung basa hormat, disebutna tatakrama basa, baheula mah disebutna
undak usuk basa.
Nurutkeun harti kecapna, tatakrama basa téh nya éta aturan sopan santun
ngagunakeun basa. Lamun urang nyarita henteu make tatakrama basa hartina téh
teu sopan.
Ari nu dimaksud tatakrama basa Sunda di dieu nya éta ragam basa Sunda
anu dipakéna diluyukeun jeung kaayaan anu nyarita, anu diajak nyarita, jeung
anu dicaritakeunana pikeun silihormat jeung siliajénan. Jadi maksudna lain
pikeun ngabéda-bédakeun jelema, boh dumasar kana status sosialna, boh
pangkatna, atawa turunanana.
Sakumaha anu geus ditétélakeun di luhur, sacara gurat badagna, kekecapan
dina tatakrama basa Sunda téh diwangun ku ragam basa loma jeung ragam basa hormat.
Ragam basa hormat diwangun ku ragam basa keur sorangan jeung ragam basa keur
batur.
Tengetan geura béréndélan kecapna di handap!
|
No
|
Basa Loma
|
Basa Hormat
keur Sorangan
|
Basa Hormat
keur Batur
|
|
1
|
Anjang,
nganjang
|
ngadeuheus
|
Natamu
|
|
2
|
Balik
|
wangsul
|
Mulih
|
|
3
|
Bawa, mawa
|
ngabantun
|
Nyandak
|
|
4
|
Béré, méré
|
Masihan,
maparin
|
Ngahaturanan,
ngalélér
|
|
5
|
Beuli, meuli
|
Mésér
|
Ngagaleuh
|
|
6
|
Beuteung
|
padaharan
|
Patuangan,
lambut
|
|
7
|
Bikeun, mikeun
|
Masihkeun,
nyanggakeun
|
Maparinkeun
|
|
8
|
Bisa
|
tiasa
|
Iasa
|
|
9
|
Cageur
|
pangésto
|
Damang, saé
|
|
10
|
Carita,
ngomong
|
Nyanggem,
sasanggem
|
Nyarios,
sasauran
|
|
11
|
Cokot, nyokot
|
Ngabantun
|
Nyandak
|
|
12
|
Dahar
|
neda
|
Tuang
|
|
13
|
Dating
|
dongkap
|
Sumping
|
|
14
|
Déngé,
ngadéngé
|
nguping
|
Ngadangu
|
|
15
|
Embung
|
alim
|
Teu kersa
|
|
16
|
Éra
|
isin
|
Lingsem
|
|
17
|
Eungap
|
sesek
|
Ampeg
|
|
18
|
Gering
|
udur
|
Teu damang
|
|
19
|
Gering parna
|
Udur répot
|
Teu damang
wales
|
|
20
|
Gero,
ngageroan
|
nyauran
|
Ngagentraan
|
|
21
|
Haying
|
hoyong
|
Palay
|
|
22
|
Héd, kotoran
|
Udur sasih
|
Kereseban
|
|
23
|
Imah
|
rorompok
|
Bumi
|
|
24
|
Indit
|
mios
|
Angkat
|
|
25
|
Jawab,
ngajawab
|
ngawalon
|
Ngawaler
|
|
26
|
Kapilih
|
kapeto
|
Kaselir
|
|
27
|
Maot
|
Tilar dunya,
ngantunkeun
|
Pupus
|
|
28
|
Ngajuru
|
ngalahirkeun
|
Babar
|
|
29
|
Ngaran
|
Wasta, nami
|
Jenengan,
kakasih
|
|
30
|
ngendong
|
mondok
|
Ngawengi
|
|
31
|
Nyaho
|
terang
|
Uninga
|
|
32
|
Pénta, ménta
|
Neda,
nyuhunkeun
|
Mundut
|
|
33
|
Poho
|
hilap
|
Lali
|
|
34
|
Reuneuh
|
kakandungan
|
Bobot, ngandeg
|
|
35
|
Sanggup
|
sanggem
|
Kersa
|
|
36
|
Saré
|
mondok
|
Kulem
|
|
37
|
Sunat, sunatan
|
ngaberesihan
|
Nyepitan
|
|
38
|
Tanya, nanya
|
naros
|
mariksa
|
|
39
|
Tawar, nawar
|
nawis
|
Mundut
|
|
40
|
Tempo, ténjo
|
tingal
|
Tingali
|